اسفندگان یا سپندارمذ روز زمین-عشق-بانو

آيين سپندارمذ:
امروز ايرانيان سفيد مي‌پوشند و موبدان اسپند در آتش دود مي‌كنند. امروز روز نگهبان زمين است، روز زن. جشن اسفندگان روز سپندارمذ از ماه اسفند است. «سپنته آرمئي تي» عشق پاك و مقدس است و بيشتر از زنان سرچشمه مي‌گيرد. اين روز به زنان و مادران اختصاص دارد. به احترام ويژگي‌هاي فداكاري، فروتني و مهرباني مادر جشن ويژه‌اي در روز مادر برپا مي‌شود. «گاهنبار»ها جشن‌هاي فصلي و مربوط به زندگي كشاورزي و دامپروري هستند كه در فرهنگ ايران باستان شكل گرفته‌اند و شش مرحله در سال برگزار مي‌شود. ايرانيان باستان در هر مرحله گاهنبار پنج روز به داد و دهش مي‌پردازند و با گردهمايي در اين جشن‌ها داده‌هاي آفريدگار را سپاس مي‌گويند.
واژه «سپنته آرمئي تي» كه فرونتي و بردباري معني مي‌دهد يكي از فروزه‌هاي اهورايي است كه انسان نيز مي‌تواند آن را در خود پرورش دهد، اين واژه در پارسي به سپندارمذ و اسفند تبيل شده كهنام پنجمين روز از هر ماه درگاهشماري زرشتي است بنابراين در روز اسفند ازماه اسفند از زمان‌هاي بسيار دور تا اكنون جشن برگزار مي‌شود كه آن را جشن اسفندگان و روز مادر ناميده‌اند زيرا فروتني، شكيبايي و مهرباني در سرشت زن و مادر با شكوه‌تر جلوه مي‌كند.
در اين روز مادران از فرزندان خود و زنان از مردان پيشكش‌هايي دريافت مي‌كنند و زنان نيكوكار، پاكدامن و پرهيزگار مورد تشويق قرار مي‌گيرند. در سفره اين جشن جامي از شير و تخم مرغ كه نشانه ماه بهمن است قرار دارد. به جز آنها ميوه‌هاي فصل به ويژه انار و سيب، شاخه‌هاي گل، شربت و شيريني، برگ‌هاي خشك آويشن با دانه‌هايي از سنجد و بادام در چهار گوشه سفره قرار مي‌دهند و مواد خوشبو و كندر بر روي آتش مي‌گذارند و مقدار كمي از هفت گونه حبوبات و دانه‌ها كه در جشن مهرگان براي سفارش كاشتن در آن فصل در سفره جشن مهرگان قرار داده‌اند مي‌گذارند.

فروزه از خودگذشتگي:
آنچه از اين جشن مكتوب مانده ويژگي اين جشن است كه به نام «سپنته آرمئي تي» يا فروزه از خودگذشتگي و فروتني و مهر بي پايان، شناخته شده است. «سپنته آرمئي تي» يا سپندارمذ يا اسفند امروزي، نام چهارمين امشاسپند و نام پنجمين روز هر ماه است كه در جهان مادي به خاطر داشتن صفت پاك و ارزشمند «سپنته آرمئي تي» نگهبان زمين نام گرفته است. در كتاب‌هاي مربوط به آيين زرتشتيان آمده است: «سپنته آرمئي تي، فروزه‌اي است با ويژگي‌هاي زنانه و مادرانه يعني مهر و عشق بي پايان و تواضع و فروتني كه به راستي زمين نمادي نيكو بر آن است.»
طبق سالنامه زرتشتي، روز اسفند از ماه اسفند يعني پنجمين روز از اين ماه و بنا بر تقويم امروزي، 29 بهمن ماه روز سپاسداري از جايگاه زنان ومادران است.
در آيين زرتشت، به دليل برخي ويژگي‌هاي مشترك زمين با زن همچون آفرينندگي و زايندگي، اين روز به نام «زن و زمين» نام گرفته است.
گفتار دكتر كوروش نيكنام:
در فرهنگ و سنت مردم ايران باستان جشن و شاداماني يكي از جلوه‌هاي نيك زندگي بوده و شادمان زيستن براي همگان آرزو شده است. با پژوهش در كتاب اوستا و تاريخ ديني ايران باستان و با بررسي سنت‌هاي ملي اين سرزمين درمي‌يابيم كه جشن‌هاي بسياري از روزگاران دور در ايران وجود داشته است و نياكان فرزانه ما به پيروي از سفارش اشوزرشت (پيامبر ايران زمين) همواره بر آن بودند تا جشن و شادماني را گسترش دهند. به همين انگيزه جشن‌هايي به مناسبت‌هاي گوناگون تاريخي، ملي و ديني برپا داشته‌اند. برخي از آنها چون جشن نوروز، مهرگان و سده از آيين‌ها و جشن‌هاي ملي ايران به شمار مي‌آيند. در گاهشمار (تقويم) ويژه‏ي مزديسنا ‏هر سال 12 ماه دارد و هر ماه سي روز است كه هر روز با نامي ويژه شناخته مي‌شود.
از سوي ديگر نام دوازده ماه نيز در بين نام‌هاي سي روزه وجود دارد. بدين ترتيب نام‌هاي دوازده گانه ماه با دوازده نام از اسامي روزها مشترك هستند و در هر ماه برابر شدن روز و ماه را ايرانيان جشن مي‌گرفتند. به عنوان مثال روز فروردين از فروردين ماه، فروردينگان جشن گرفته مي‌شود. و روز تير از تير ماه جشن تيرگان نام دارد. در اين صورت در هر سال 12 جشن ماهيانه پديد مي‌آيد. يكي از جشن‌هاي برجسته و فرخنده كه نياكان ما با شور و سروري ويژه آن را برپا داشته‌اند «جشن سپندارمذ» يا «جشن اسفندگان» است. جشن اسفندگان براي گراميداشت فروزه پاك و ارزشمند سپنته آرمئيتي يا سپندارمذ است. سپنته آرمئي تي مظهر ايمان، فداكاري، فروتني، بردباري، وفاداري، مهر و محبت، تواضع، جانبازي، انديشه‏ي رسا و حامي زنان نيك و پارسا است.
دركتاب گات‌ها، سروده‌هاي جاودانه اشوزرتشت از فروزه سپنته آرمئي تي بارها ياد شده و ويژگي‌هاي آن برشمرده شده است:
«اي آرمئي تي، اي مظهر ايمان و محبت، آن پرتو ايزدي كه پاداش زندگاني سراسرنيك منشي است به من ارزاني دار ...» (گاتها هات 43 بند1)
«... پروردگارا مرا به سوي راستي و پاكي كه نهايت آرزوي من است رهبري كن تا با پيروي از آرمئي تي مظهر ايمان و محبت به رسايي نايل آيم.» (هات 43 بند 3)
«... آرمئي تي نور محبت و ايمان را در دل رادمردان روشن كرده آنان را به سوي حقيقت رهبري خواهد كرد.» (هات 43 بند 6)
آرمئي تي چون نماد مهر و محبت، عشق و پاكي، ايمان به خدا و فكر رسا است پس به هنگام ترديد و دودلي با ياري از او مي‌خواهيم تا نور ايمان و عشق به خدا را در دل‌هاي ما به وجود آورد و ما را به سوي رسايي راهنمايي كند.
در فرهنگ ايران باستان شش فروزه و صفت بين انسان و خداوند مشترك است به گونه‌اي كه انسان مي‌تواند با بهره‌مندي و به كارگيري هر يك از اين صفت‌ها به اهورامزدا نزديك‌تر شود. در بين اين ويژگي‌ها چهارمين صفت و فروزه سپنته آرمئي تي نام دارد كه در فارسي به سپندارمذ و اسفند تبديل شده و به معني عشق پاك و آرمان مقدس است و از آنجا كه عشق، فداكاري مهر، محبت، ايثار و از خودگذشتكي همواره با نام زن و مادر همراه بوده است به همين روي در ايران باستان برابر شدن روز سپندارمذ از ماه اسفند را جشن مي‌گرفتند و آن را اسفندگان مي‌گفتند.
ابوريحان بيروني در كتاب آثار الباقيه آورده است: «اسفندارمذ فرشته موكل بر زمين است ... روز سپندارمذ در ماه سپندارمذ به جهت يكي شدن نام روز و ماه، عيد زنان بوده است و مردان به زنان هديه مي‌دادند و هنوز اين رسم در شهرهايي چون اصفهان، ري و پهله (ناحيه مركزي و غرب ايران) باقي مانده است و به فارسي مزدگيران گويند.» چنانكه بيروني نيز اشاره كرده است سپاس و ستايش مادران و زنان از ويژگي‌هاي اسفندگان است. در اين روز مردان و فرزندان با برگزاري مراسم شادمان و هديه دادن از محبت و مهر مادران سپاسگزاري مي‌كنند. در اين روز زنان و مادران لباس نو مي‌پوشند و انجام كارهاي خانه بر عهده پدران و فرزندان است. در اوستا مجموعه نوشته‌هاي دين و آئيني نيز بارها به زنان پارسا و نيك، درود فرستاده شده و جايگاه و مقام بلند معنوي براي آنها آرزو مي‌شود.»
«... از بين زنان و مردان، كسي كه برابر آئين راستي ستايشش بهتر است، مزدا اهورا از آن آگاه است. اينگونه زنان و مردان را ما مي‌ستاييم ... اين زمين را با زناني كه بر روي آن زندگي مي‌كنند مي‌ستاييم. اي اهورامزدا، مي‌ستاييم زناني را كه در اثر درستكاري و راستي نيرومند شده‌اند ... ما مي‌ستاييم مردان و زنان نيك‌انديشي را كه در هر كشور با وجدان نيك بر ضد بدي قيام كرده يا مي‌كنند ... كدبانوي خانه را كه اشو و سردار اشو هستند مي‌ستاييم. زن پارسايي را مي‌ستاييم كه بسيار نيك‌انديش، بسيار نيك گفتار، بسيار نيك كردار، فرهيخته و ياري رسان شوهر خود و اشو باشد. اي اهورامزدا مي مي‌ستاييم زنان ياري رسان را ...»
 از سوي ديگر سپنته آرمئي تي در نقش مادي خود نگهبان زمين شناخته مي‌شو و اين به دليل برخي ويژگي‌هاي مشترك زمين با زن مانند زايندگي، فروتني، مهرباني، بردباري و مهر و محبت شايسته است كه روز سپندارمذ، روز زن و زمين ناميده مي‌شود. پس اين روز كه هم اكنون در گاهشماري خورشيدي با روز بيست و نهم ماه بهمن برابر شده است براي گراميداشت زمين و زن جشن گرفته مي‌شود. اسفندگان روز مادر، روز زن و زمين و روز گراميداشت همه فروزگان پسنديده و نيكوي انساني در كيش زرتشت ايت و اكنون شايسته است ما نيز چون نياكان فرزانه خود اين جشن فرخنده را برگزار كرده و از مهر و مهرباني همه مادران و بانوان ايران زمين سپاسگزاري كنيم.»

 پي نوشت:
 نسك نوروز تا نوروز / دكتر كوروش نيكنام
 نسك جشنهاي ايراني / دكتر پرويزرجبي
روزنامه شرق