دکتر شاهین سپنتا
براین پایه ، نیا کان هوشیار و ژرف اندیش ما آیین خود را مهر نامیدند و نور روشنایی ، راستی ، درستی ، پیمان ، میانه روی ، مهرورزی و دوستی را ستودند و از آن پس آنانی را که پیرو و آیین مهر بودند ، ( مهربان ) یا پاسدارنده آیین مهرورزی نامیدند.
بعدها زرتشت پیامبر برای اصلاح کژروی هایی که درآیین مهر رخ داده بود ، پای به عرصه نهاد و اصلاحاتی را درآیین نیاکانی مهر انجام داد. زرتشت پایه و بنیاد آیین مهر را زیر سوال نبرد ، او تنها کوشید تا با نگرشی ژرف تردرباورهای نیاکان ، یگانه پرستی را به هموطنانش بیاموزد تا (( اهورا مزدا )) یا خدای یگانه را به پیروانش بازشناسد.او به پیروانش آموخت که مهر و دوستی از فروزه ها یا صفات پروردگار یگانه است و برهمه یگانه پرستان بایسته است که این فروزه مینوی را در وجود خود بپرورانند و به همه پدیده های هستی با مهر و دوستی بنگرند و به جهانی سرشار از عشق و صلح بیاندیشند.
ایرانیان تیزهوش برای این که همواره این فروزه اهورایی را دربرابر دیدگان روشن اندیش خود داشته باشد ، برآن شدند که یکی از ماه های سال و همچنین یکی از روزهای ماه را به نام مهر بنامند.در گاه شماری اوستایی هر سال 12 ماه و هر ماه 30 روز دارد و هر یک از روزهای ماه یک نام دارد و ایرانیان شانزدهمین روز از ماه را مهر نامیدند و همه ساله روز مهر از ماه مهرماه را به علت یکی شدن نام ماه و نام روز ( مهرگان ) نام نهاده و به همین مناسبت جشن مهرورزی بر پا کردند.( البته جشن مهرگان براساس تقویم رسمی امروزی که ماه های 30 روزه و 31 روزه و 29 روزه دارد ، مطابق با دهم مهرماه می باشد و جشن مهرگان همه ساله دهم مهرماه برپا می شود ) یکی ازآیین هایی که روز جشن مهرگان بیش ازروزهای دیگر به آن توجه می شود ، مهرورزی و ابرازعشق به همه همنوعان ونزدیکان ، بستگان و دوستان است و افراد به انانی که عشق می ورزند ، هدیه می دهند.
در فرهنگ ایرانی هر یک ازجشن ها نمادهای ویژه ای دارند. برای نمونه نماد جشن اسفندگان یا روزمادر ، گل بید مشک است. نماد جشن بهمنگان گل یاس است ، نماد جشن شب چله گل آفتابگردان است و برای جشن مهرگان نماد گل بنفشه و یا گل نیلوفرآبی را برگزیدند و معمولا این گل ها در همه فصول سال درگلخانه ها نگهداری می شوند تا درهنگام جشن ها مهیا باشند.
بر همین پایه در جشن مهرگان همگان به آنانی که مهر می ورزند ، دسته هایی از گل بنفشه هدیه می دهند و گل بنفشه در فرهنگ ایرانی نشانه عهد و پیمان و پایداری و دوستی و مهرورزی است. این آیین کهن ، یعنی هدیه دادن گل بنفشه برای نشان دادن مهر ، عشق و پایبندی در آن را در داستان کهن و منظوم ( ویس و رامین ) سروده فخرالدین اسعد گرگانی می توان یافت. در این داستان که بن مایه های آن به دوران پارت ها بر می گردد ، می خوانیم که شاه موبد از شهرو ( شهر بانو ) که از مردم ماه آباد ( مهاباد ) بو د ، خواستگاری می کند و سپس با او پیمان زناشویی می بندد. حاصل این پیوند دختری زیباست که نامش را ( ویس ) می نهند. سال ها بعد که ( ویس ) بزرگ می شود ، دلباخته پسری به نام ( رامین ) می شود و روزی به نشانه عشق و پایبندی در مهر و دوستی د سته گلی از بنفشه به رامین هدیه می دهد :
به رامین داد یک دسته بنفشه
به یادم دار ، گفتا این همیشه
شاه موبد آشنایی آن دو را بر نمی تابد و با تمهیداتی رامین را از ویس دور می کند. رامین در شهر گوراب ( در نزدیکی ملایر کنونی ) به زیبا رویی به نام ( گل ) دل می بازد. روزی درگلگشت با یار نورسیده دسته ای گل بنفشه به دست رامین می رسد و درآن حال رامین به یاد پیمان خویش با ( ویس ) می افتد و افسوس می خورد :
ز یارانش یکی حور پری زاد
بنفشه داشت یک دسته به او داد
دل رامین به یاد آورد آن روز
که پیمان بست با ویس دل افروز
ازآن پس رامین هر بامداد دسته گلی بنفشه برمی چید و به یاد ( ویس ) دل افروز بر باد می دهد :
بنفشه بر چدی هر بامدادی
به یاد زلف او بر باد دادی
چنان که گفته شد آیین هدیه دادن گل بنفشه و مهرورزی در جشن مهرگان در طول تاریخ ایران همیشه مورد توجه ایرانیان بود. درباره مهرورزی در جشن مهرگان از شاعران پارسی گوی سروده های بسیاری در دسترس است. برای نمونه مسعود سعد سلمان در این مورد سروده است :
روز مهر و ماه و جشن فرخ مهرگان
مهر بیفزا ای نگار ماه چهر مهربان
مهربانی کن به جشن مهرگان و روز مهر
مهربانی کن به روز مهر و جشن مهرگان
ایرانیان راستین چند روز پیش از مهرگان خانه تکانی و نظافت کرده و لباس نو می پوشند و در روز جشن مهرگان به جشن و شادی و پایکوبی می پردازند. در این روز همانند نوروز که سفره هفت سین در هر خانه ای انداخته می شود ، (( خوان مهرگانی )) یا سفره مهرگان پهن می کنند. بر خوان مهرگانی خوراک های گوناگونی از جمله ترنج و شکر ، عناب ، خوشه ای از انگور سپید ، هفت شاخه سبز از هفت گیاه ، نان گرد کوچک ، شیر و آویشن ، میوه های فصل ، گل های رنگارنگ ، آیینه و شربت و شیرینی و انار و کاسه ای پراز آب که در آن آویشن و سکه نهاده اند ، شمع و چراغ روشن ، اسپند و عود و کندر ، ظرف هایی از سنجد و بادام و پسته بر سر سفره می گذارند. از غذاهای ویژه جشن مهرگان آش ، حلوا ، نان ویژه ای که در روغن سرخ شده ( سیرو ) و مرغ شکم پر می باشد.
از آیین های ویژه مهرگانی ، دهشمندی و دستگیری از بی نوایان است و مردم نذورات خود را برای شاد کردن دل دیگران بین هموطنان خود توزیع می کنند.
خانواده ها در روز مهرگان برای عشاق جوان ، نامزدها ، تازه عروسان و نو دامادها هدایای گوناگونی از پارچه و لباس تا گل و شیرینی می فرستند و عشاق جوان نیز با دسته های گل و شیرینی به دیدار یک دیگر شتافته و عهد و پیمان خود را مستحکم تر می سازند.
از رسوم دیگر این روز آن که هر نوزادی که در روز جشن مهرگان به دنیا می آید ، نامی براو می نهند که در ترکیب آن واژه (( مهر )) باشد . همچون : مهر ، مهران ، مهراب ، مهرآفرین ، مهرگان ، مهربان ، مهرزاد ، مهرداد ، مهرنوش ، مهرچهر ، مهرانگیز ، مهرناز ، شادمهر ، مهری و ....
نکته بسیار با اهمیت درپاره جشن مهرگان این است که این جشن در صورت توجه مسوولان می تواند در بسیاری از مناطق کشور به صورت یک جشنواره پاییزی ملی ، فرهنگی ، هنری ، اقتصادی گرامی داشته شود . می دانیم که پس از اسلام جشن مهرگان توسط خلفای اسلامی به بسیاری از کشورهای عربی وارد شد و امروزه جشنواره های (( مهرجان )) در فصول مختلف سال درکشورهای عربی برپا می شود و از این رهگذر سود سرشاری نصیب بازرگانان کشورهای عربی به ویژه امارات متحده عربی ( به ویژه دبی ) آن هم با بهره گیری از تعطیلات نوروزی ما ، می شود.
از سوی دیگر متاسفانه شاهدیم که چند سال است که مروجین فرهنگ غربی می کوشند که جشن والنتاین را که پایه و بنیاد غربی دارد به جای جشن کهن و ایرانی مهرگان در بسیاری از کشورهای جهان و از جمله ایران ترویج کنند. والنتاین که جشن عشاق یا روز پسر نیز نامیده می شود ، همه ساله درماه فوریه توسط مسیحی ها گرامی داشته می شود . مشهور است که در سده های میانه ، کشیشی به نام (( والنتاین )) بر خلاف دستور صریح امپراتور زمان ، دختران و پسران را به عقد هم در می آورد و به همین مناسبت جوانان غربی روزی را به نام او نام گذاری کرده و روز عشاق نامیده اند.
امروزه والنتاین در حقیقت وسیله ای برای ترویج مسیحیت در کشورهای غیرمسیحی قرارگرفته و مبلغان مسیحی از راه والنتاین می خواهند جایی برای خود در دل مردم باز کنند و بسیاری از بازرگانان کشورهای غربی هم می کوشند تا با بهره برداری از والنتا ین ، انواع کارت پستال های پر زرق و برق و محصولات فانتزی خود را به جوانان کشورهای جهان بفروشند و به کسب و کار خود رونق بیشتر دهند.
در چنین شرایطی اگر مسوولان کشور با برنامه ریزی دقیق ، جشن مهرگان را در میان همه مردم کشور به ویژه جوانان فراگیر سازند ، ضمن این که یکی از سنت های زیبای ایرانی حفظ شده است ، زمینه برای نفوذ اندیشه ها و سنت های بیگانه به کشور فراهم نمی شود و والنتاین به راحتی جای خالی جشن مهرگان را در دل جوانان ما پر نمی کند .
در پایان یاد آور می شویم که ایرانیان برای برگذاری جشن بزرگ مهرگان علاوه بر مهرورزی ، انگیزه های ارزشمند دیگری هم دارند. مهرگان جشن پیشباز زمستان بزرگ ، جشن برداشت محصولات کشاورزی و همچنین جشن بزرگداشت قیام قهرمان ملی کاوه آهنگر در برابر ضحاک زمان و پیروزی ایرانیان در مقابل دشمنان فرهنگ این مرز و بوم است.
