نوشته: دکتر شهین سراج
سخنرانی دکتر شهین سراج در باره ی چهره و شخصیت زنان ِ جنگ آور در داستان های پهلوانی و یا حماسه های ملی، در کشور سویس، یکی از شنیدنی و خواندنی ترین گفتارها و نوشتار هایی می باشد که در باره ی نقش زنان در شاهنامه ی فردوسی دیده و شنیده شده است.
این گفتارها در جند بخش و شماره در دسترس دوستداران فر و فرهنگ پشته ی ایران گذاشته می شود.
چهره و شخصیت زنان جنگآور در حماسه های ملی 1
بخش یک: پیش گفتار
چهره و شخصیت زنان جنگآور در حماسه های ملی 2
بخش دو: نخستین جنگآور: گرد آفرید
زنـانـشـان چـنـیـن اند ایـران سران
چگـونـه انـد گُـردانِ جـنـگ آوران ؟
نخستین زن جنگاوری که شایسته است در این بحث مطرح شود، گرد آفرید نام دارد و ویژگیهای او، چنانکه خواهیم دید، ازبسیاری جهات باآن الگوی زن جنگاورهمخوانی دارد. با شخصیت و داستان کوتاه اودر شاهنامه ی فردوسی آشنا می شویم (8).
از نظر تبار و خاندان:
دانای توس به ما می آموزد که گردآفرید از تیره ی پهلوانان ایرانیست. وی، دختر کژدهم مرزبان ایران است که خود از پهلوانان نامی است. از نظر سلحشوری و جنگاوری:
گردآفرید دلاوریست سخت آزموده و جنگ آور. فردوسی که ازاو به عنوان دخت کمند افکن
(178) و شیرزن نیک دل یاد میکند، در باره اش می گوید:
زنی بود بر سان گردی سوار
همیشه به جنگ اندرون نامدار
کجا، نـام او بـود گـرد آفـرید
زمـانـه زمـادر چـنین نـاوریـد دنبالهي نوشتار
چهره و شخصیت زنان جنگآور در حماسه های ملی 3
دومین جنگآور: همای دل افروز
دومین چهره ای که ازمیان زنان جنگآور برای این گفتاربرگزیده ام، همای دل افروز نام دارد. وی، هم به خاطر دلاوری وستیزه جوئی و هم حکمت و کاردانی از چهره های مهم زنان جنگآور ادبیات حماسی مابه شمارمی آید. داستان این دلاور، در کتاب مجمل التواریخ و القصص(10)، یکی از نسخه ها ی داراب نامه(11) و همچنین چهار بخش از منظومه ی بهمن نامه آمده است (12)
منظومه ی بهمن نامه، با ده هزارو چهارصدو چهل و سه بیت، توسط یکی از حماسه سرایان نامی ما که ایرانشاه ابن ابی الخیر نام دارد و در اواخر قرن پنجم و اوائل قرن ششم می زیسته، سروده شده و از شیواترین آثار حماسی می باشد. دنبالهي نوشتار
چهره و شخصیت زنان جنگآور در حماسه های ملی 4
سومین چهره، بانو گشسب نام و یا بهتر است گفته شود «لقب» و ـ برنام ـ دارد. این لقب از سه واژه ی بانو Banuk, banoy به مفهوم پاینده نگاهدارنده وگشنGoshan به مفهوم بسیار شاخ و جهنده و اسپ تشکیل یافته که در مجموع، مفهوم زن دارنده ی اسب جهنده را داراست.
1- بانو گشسب نامه منظومه ایست که در قرن پنجم هجری توسط شاعری شناسایی ناشده به سبک شاهنامه و در بحر متقارب به نظم آمده و در حدود 900 بیت دارد(17). این، تنها حماسه ی فارسی ست که به یک زن جنگآور اختصاص یافته است.
به دیده ی من از میان آثاری که روایات بانو گشسب در آن آمده، این منظومه از اهمیت خاصی برخوردار است؛ بدین خاطرکه زن جنگاور، شخصیت اصلی داستان است وبه دورخویش 25 شخصیت مردانه همچون رستم، فرامرز، زال، زواره، شیده پسر افراسیاب پیران ویسه را گرد می آورد. دنبالهي نوشتار
گردیه نیزبه خاطررای و حکمت وجنگ آوری و نقش حماسی تاریخی خود از زنان جنگآور و مطرح در حماسه ی ملی ما بشمار میآید. روایت او، پیش از راه یافتن به حماسه ی منظوم، به نثر در قصه ی بهرام چوبین آمده است. این قصه، ازجمله روایات دوران ساسانیان بوده و به شهادت ابن الندیم در الفهرست، توسط جبله بن السالم بن عبدالعزیز(کاتب هشام بن عبدالملک متوفی به سال 125) به عربی نیز ترجمه شده بود.